شك نيست در آنكه « 1 » اجرام علوى فاعل و مؤثرند اندر سفليان . و اجرام سفليان همه قابل و متأثرند مر ايشان را ، و لكن كيفيّت تأثير ايشان بر ما پوشيده است و از ادراك دور است و طريق نيست ما را بر واقف شدن كيفيّت آن تأثيرات و افعال ايشان ، ازيرا كه كواكب به عدد سخت بسيارند ، صغار و كبار ايشان ، و همه را تأثير است و از كواكب اندكى است ، چيست « 2 » به عدد آنچه صور « 3 » است و ديگران همه غير مضبوطاند چه از مواضع ، از طول و عرض ، و چه در مقدار جرم . و همچنين مزاجات ايشان كس نشناخته است بر آن طريق كه احكاميان دعوى همىكنند و گويند ، و نيز همچنين اجرام افلاك را تأثير است اندر سفل . و اين نيز هرگز هر كس نگاه نداشته است . آنچه از جهت فاعل و مؤثر است چنين است كه ياد كرديم و باز آنچه از جهت قابل و متأثر است ، آن است كه اجسام استقصى و مركّباتى كه از وى آيد در هر لحظه‌اى و آنى بر حالى و مزاجى ديگر باشد . و اجتماع و مزاج اجزاى ايشان در هر وقتى و آنى بر حالى ديگر باشند . پس آن كس كه طلب كيفيّت تأثير اجرام علوى همىكند اندر سفليات ، بايد كه به حسب آنچه ياد كرديم از اعداد كواكب و افلاك همه را ضبط كند و بر مزاجات همه و . . . « 4 » چنان كه هيچ چيز از آن از وى فايت نشود ؛ پس همچنين بر اجرام سفلى از استقصات و مركّبات هر چه هست « 5 » بر همه واقف شود و . . . « 6 » اجزاى ارضى و آن ديگر استقصات همچنين از مركّبات و فنا بعد وقت بشناسد ، چنان كه در هر وقتى بر احوال متغير شدن اينها واقف باشد ، آنكه ممكن بود كه از تأثير اينها چيزى نداند و اين طريق است كه قوّت بشرى را بدين راه نيست ، و هرگز كس اين طريق نتوانسته است . . . « 7 » و از اين است كه منجّم را از احكام چيزى درست نيايد ، ازيرا كه بدين طريق فراز نتوان شد و طريق اين است . قسم طبيعيات بعون اللّه تعالى

--> ( 1 ) . در اصل : آنچه . ( 2 ) . در اصل : كيست . ( 3 ) . در اصل : مر صور . ( 4 ) . جاى دو كلمه سفيد است . ( 5 ) . در هر دو نسخه اين كلمه « نيست » خوانده مىشود . ( 6 ) . جاى دو كلمه سفيد است . ( 7 ) . جاى دو كلمه سفيد است .